ettelaat newspaper

تاريخ خبر: یکشنبه 4 مرداد 1388، 3 شعبان 1430، 26 جولای 2009، شماره 24525یکشنبه 4 مرداد 1388، 3 شعبان 1430، 26 جولای 2009، شماره 24525

شيريني سرزمين‌هاي شور

کشاورزي در کوير، نگاهِ نامهربانِ مردم به اين پديده خوب، شيوه درست استفاده از املاح کويري، گياهان داروييِ کويري، کويرهاي قليايي، چگونگي استفاده از انرژيِ رايگانِ باد و خورشيد، استفاده درست از آب شور و روش‌هاي نادرست بهره‌برداري از کوير گزاره‌هايي بود كه هفته گذشته، در دو شماره گزارش به آن پرداخته شد. با توجه به استقبال خوب خوانندگان و درخواست آنان براي ادامه موضوع، اين شماره از گزارش به روش‌هاي بهره‌برداري از كويرها و جذب گردشگر كويري اختصاص يافته است. ‏

کويرهاي ايران، داراي املاح بسيار با ارزشي هستند و همه‌شان نيز تجديدپذيرند و خود را از نو مي‌سازند. به سخن ديگر، املاح کوير، برخلاف کاني‌هاي کوهستان ـ که روزي زندگي‌شان به سر مي‌رسد و متروکه مي‌شوند ـ تمام‌ناشدني‌اند.‏

کويرهاي داراي قشر نمکي، مهم‌ترين املاح را در دل خود جاي داده‌اند، مانند: کلروسديم، کلروکلسيوم(مورد استفاده در صنعت)، سولفات سديم(مورد استفاده در صنايع شيشه، کاغذ و مواد شوينده) و نيترات‌پتاسيوم(براي توليد باروت و مواد سوختي).

متأسفانه روش‌هاي معمولِ بهره‌برداري از املاح کويرها و نمکزارها، سبب تجديدناپذيري املاح آن‌ها مي‌شود و امکان بهره‌برداري دوباره از آن‌ها را در آينده، تباه مي‌کند.

يکي از املاح موجود در کوير، نيترات پتاسيم است که بهترين کود براي همه فرآورده‌هاي کشاورزي به شمار مي‌رود. اين املاح را پس از برداشت از کوير، به کارخانه‌ها مي‌برند و در توليد باروت‌ و موادسوختي(محترقه) به کار مي‌گيرند. دکتر پرويز کردواني، كويرشناس در اين باره مي‌گويد:

«پس از برداشتِ لايه نمکي براي گرفتن نيترات پتاس از آن، خاکِ زيرين نيز قابل استفاده و از بهترين کودها براي کشاورزي است و مي‌تواند به جاي هر کود ديگر، مورد استفاده کشاورزان قرار گيرد. اين کود حتي از اوره نيز بهتر است، زيرا هنگام استفاده از کود اوره، 40 درصد از آن به شکل گاز آمونياک، هدر مي‌رود و هزينه‌هاي کشاورز را در توليد، بالا مي‌برد.»

دکترکردواني، کويرهاي شوره‌اي را که قشر نمکي نيترات‌پتاس در تراز آن تشکيل مي‌شود، دو گونه‌ مي‌داند: 1ـ طبيعي 2ـ انساني

او مي‌افزايد: «مي‌گويند درخت پسته، در برابر شوري، مقاوم است و با دادن نمک به آن، درخت رشد بيش‌تري خواهد کرد؛ اما اشتباه نشود، آن نمک، خوراکي نيست، بلکه همين نيترات پتاس است.»

دکتر کردواني ادامه مي‌دهد: «در کويرهاي طبيعي، املاح پتاس موجود در خاک، با بارندگي، از لوله‌هاي مويين زمين به تراز خاک مي‌آيند؛ ولي در کويرهاي مصنوعي، شرايط بارندگي، براي چنين فرآيندي، کافي و به اندازهِ بسنده نيست، از اين رو با کشت جو و آبياري آن، سبب مي‌شوند املاح موجود در خاک، در آب حل شود و کم‌کم بالا بيايد و مزرعهِ کويري را سفيدپوش کند.»

ايرادِ کار

اين کويرشناس‌ گوشزد مي‌کند که در اين روش، پس از برداشت نخست، بي‌درنگ، با ماشين آبپاش، اقدام به پاشيدن آب در سطح اراضي بهره‌برداري‌شده مي‌کنند تا آب، دوباره املاح موجود در خاک را در خود حل کند و از ميانِ مويين‌هاي خاک، به سطح بياورد. او مي‌افزايد:

«اين برداشت دوم، بيش از ظرفيت کوير است و گونه‌اي سوءاستفاده از سخاوت کوير به شمار مي‌رود، چرا که شانس تجديدشوندگي دوباره را از آن مي‌گيرد.»

کاشت جو براي برداشت بي‌رويهِ پتاس، کويرها را دگرديسه به زمين کشاورزي براي جو و پنبه مي‌کند. شايد انگاشته شود که چه از اين بهتر! اما نگاه کارشناسانه و برخوردار از دانشِ ژرفِ دکتر کردواني، استراتژيک است و از منظرگاه ديگر:

«متاسفانه بايد بگويم ارزش اين محصولات کشاورزي، هرگز قابل‌ مقايسه با ارزش پتاس نيست و ارمغان‌اش در آينده، وابستگيِ به خارج خواهد بود براي تهيه همين پتاس؛ و اين يعني بدترين گونهِ وابستگي.»

آب‌هاي شور

به باور دكتر کردواني، آب‌هاي شورْ نه اين که بازدارندهِ پيشرفت اقتصادي نيست، بلکه ارزش‌شان اگر بيش‌تر از آب شيرين نباشد، کم‌تر نيست؛ و اگر در جايي، آب شور طبيعي جريان دارد، اين را مي‌توان از دارايي‌هاي بزرگ به شمار آورد، زيرا آب‌هاي شور بي‌هيچ هزينه‌اي براي بهره‌وري در اختيار است و تنها نياز به کارخانه دارد که بايد در جاي مناسبْ ساخته و انواع املاح از آن جدا شود (مانند کارخانه پتاس خور).

آب شور؛ پرورش‌آرتميا ‏

دكتر كردواني درباره يکي از موارد استفاده از آب شور، مي‌گويد:

«در جايي که شوريِ آب، اندک است، پرورش آرتميا امکان‌پذير است. با ايجاد تأسيسات و استخرهاي لازم، مي‌توان به پرورشِ ماهيِ آرتميا پرداخت و براي مردم بومي، کار و درآمد ايجاد کرد. هر چند از آب کاملاً شور هم مي‌شود براي اين کار بهره گرفت؛ و راهش اين است که آب شور کويري با آب شورچاه آميخته شود تا اندکي از شوري‌اش بکاهد؛ کاري که کنار «بحرالميت» اجرا شده است (استفاده از آب بحرالميت با آب شورچاه، براي پروراندنِ آرتميا).»

آب شور؛ پرورش ماهي

دکتر کردواني معتقد است اگر شوري آب به ميزاني است که ماهيِ آب‌هاي شور، آن را تاب مي‌آورد، مي‌توان درآمد خوبي از اين راه از آنِ کويرنشينان کرد و ماهيان آب‌هاي آزادِ سازگار با آب کوير را پرورش داد.‏

آب شور؛ توليد علوفه دامي

دکتر کردواني درباره توليد خوراک دام، مي‌گويد: «اگر شوري آب، کم و شرايط اقليمي آفتابي، گرم و خشک است، مي‌توان زمينهِ رشد و نموِ گونه‌اي جلبک به نام آلگا را فراهم آورد و با ايجاد استخرهاي گوناگون، علوفه دامي بسيار با ارزشي از اين جلبک براي تغذيه دام توليد کرد که ارزش غذايي آن 5/3 برابر يونجه است ‎‏(يونجه 20درصد پروتئين دارد و جلبک 75 درصد).»

آب شور؛ توليد آب کشاورزي

«هستند فرآورده‌هاي کشاورزي مانند پسته، خرما و جو که شوري را تاب مي‌آورند...» اين گفته استاد كويرشناس ايران است. او مي‌افزايد:

«مي‌توان از آب شور در کشاورزي و توليد فرآورده‌هايي که نام بردم، استفاده کرد، مشروط بر اين که 16 ترفند چگونگي استفاده از آب شور که در کتاب «منابع و مسائل آب ايران» آورده‌ام، درست اجرا شود.»

آب شور؛ شيرين‌سازي

در بسياري از نقاط کشور، مردم از آب چاه و يا کاريز که به شوري گراييده است، ديگر استفاده نمي‌کنند و برتري مي‌دانند از آب باران گردآمده در آب‌انبار ـ ‌که بي‌گمان بيشترش آلوده و نابهداشتي‌ است ـ بياشامند. دکتر کردواني بر اين باور است که امروزه، امکاناتي دم‌دست است که روستايي مي‌تواند در چهارديواري خانه‌اش آب را شيرين کند. تنها لازمه‌اش آگاهي‌دادن به روستايي و گذاردن ابزار لازم در اختيار وي از سوي دولت است. او مي‌افزايد: «يکي از اين ابزارها، آبْ ‌شيرين‌کن‌هاي خورشيدي است که مي‌تواند همراه با کارخانه‌هايي مانند کارخانه آب شيرين‌کن قم، به کمکِ بهبودِ زندگيِ کويرنشين‌ها برود.»

خوب و بدِ برداشت پُتاس ‏

طرحي به نام طرح پتاس، در دشت کوير(در گستره‌اي بزرگ و با هزينه بسيار زياد در خور اصفهان) در دست اجراست. براي استفاده از آب شور، در کويرْ زهکش ايجاد کرده و آب‌ها را به استخرهاي از پيش‌ساخته، هدايت مي‌کنند. پس از بخارشدنِ آب، املاح کف آن را به کارخانه(ساخت آلماني‌ها) انتقال مي‌دهند.

در اين جاست که دکتر کردواني هشدار مي‌دهد: «چنين روشي، آب شور زيادي را از بين مي‌برد و برآيندش پس از مدتي، کاهش شديد آب شور خواهد بود که پيش از هر مسأله‌اي، ادامهِ خودِ طرح را دچار مشکل خواهد کرد.» به گفته دكتر کردواني، اين طرح، همچنين رويهِ کوير را خشک مي‌كند و سپس باد، املاح سطح آن را به زمين‌هاي کشاورزي دور و بر کوير مي‌برد و نابارورشان خواهد کرد.

دکتر کردواني در ادامه مي‌افزايد: «روش بهره‌برداري درست، همين است، منتها اين برداشت بايد متعادل شود، يعني به نسبت ريزشِ آب شور به کوير، برداشت انجام گيرد، نه بيش.»

توده‌هاي ماسه‌بادي؛ دارايي

«ماسه‌هاي بادي يعني زيانبخش و زيانبار به حال پيشرفت اقتصادي...» اين باور مردم است؛ ولي دکتر کردواني مي‌گويد: «اين گونه نيست. اين‌ها از داشته‌هاي بزرگ اقتصادي‌اند و مي‌توانند کار و درآمد بياورند. چرا که با برداشت بي‌سامانِ ماسه‌بادي، بستر رود‌هايي مانند سپيدرود به کژراهه کشانده شده و زندگيِ آبزيان آن به خطر افتاده است؛ در حالي کوير سخاوتمند، ماسه‌بادي رايگان در اختيار ما قرار داده است.»

اين استاد دانشگاه مي‌افزايد:‏

«هر اندازه، گنجا(حجم) و توده ماسه‌بادي بيش‌تر باشد، آن قلمرو، امکانات بيش‌تري براي پيشرفت دارد. من خود ده‌ها توده ماسه‌بادي، کشف و پيدا کرده‌ام که مناسب بهره‌برداري است و مي‌تواند از فشار روي رودخانه‌ها بکاهد. همچنين اين ماسه‌بادي‌ها مي‌توانند در صنعت کشاورزي، ساختماني، پارک‌هاي شهري، توليد کابل، لوله، صنعت کاريز، توليدکف‌پوش خيابان و پياده‌رو، ساخت‌مسيل، توليد گاوصندوق نسوز و فيوز و صفحه تلويزيون، ساخت تنديس و... کاربرد داشته باشند.»

اين کويرشناس مي‌افزايد: «همچنين با ايجاد کمپ و دعوت از اسکي‌بازان، مي‌توان مسابقات اسکيْ روي ماسه راه انداخت. ماسه‌درماني، يکي ديگر از خاصيت‌هاي آن‌ است و درمانگر بيماري‌هاي پوستي. افزون بر اين، منظرگاه‌هايي‌که اين تپه‌هاي طبيعي پديد مي‌آورند(مانند نبکاها ـ برخان‌ها: رشته‌تپه‌هاي بزرگ به هم‌پيوستهِ کيلومتري) براي گردشگران، بسيار ديدني خواهد بود.»

کويرهاي باتلاقي؛ ربايشگر گردشگر

بهرام‌گور، روزي در ردزنيِ يک آهو(يا گورخر) در يکي از اين باتلاق‌هاي قليايي گرفتار آمد. آن‌زمان، نه ابزارهاي مدرن امروزي موجود بود و نه کسي آزموني داشت که براي رهايي شهريار به کار بندد، براي همين وي جان به در نبرد و در باتلاق فرو رفت.

به باور دكتر کردواني، استفاده از خاصيت باتلاقي‌بودن اين کويرها تاکنون مورد توجه قرار نگرفته است. اين استاد دانشگاه مي‌گويد: «‌اين‌ها که به صورت تکه‌هايي در کويرهاي گياه‌دار شور ديده مي‌شوند و کمي پست‌تر از دشت‌هاي دور بر خود هستند، 3 گونه‌اند: شور، قليايي و شورقليايي؛ که مهم‌ترين‌شان کويرهاي شور و کويرهاي قليايي‌اند: مانند کنارهِ کويرِ مرکزي، درياچه حوض‌سلطان قم، جزيره سرگرداني، درياچه نمک قم، آرانِ بيدگل و گرمسار.»

کويرهاي قليايي با بارندگي يا جريان آب يا بالازدن آبخوان‌ها‌، به حالت وارونه در مي‌آيند و باتلاقي مي‌شوند و اگر انسان يا جانوري در آن بيفتد(چنان‌که بهرام‌گور افتاد)، در آن فرو مي‌رود. گاه شترها نيز براي پيداکردن گياه اشنيان در آن‌ها گير مي‌افتند.

دكتر کردواني مي‌افزايد: «من خود در نوجواني ـ که شکار آهو آزاد بود ـ با سگِ تازي و اسب به شکار مي‌رفتم و آهوي افتاده در باتلاق را شکار مي‌کردم.

بزرگان، آموزش داده بودند که در صورت گرفتارآمدن، از اسب بگذريم که نجات‌اش ناممکن است و تنها اگر خواهانِ زينِ گران‌اش هستيم، با بريدن تَنگ آن، از پشت اسبْ برداريمش و خود با غلتيدن در سطح کوير، نجات يابيم.»

کويرشناس پير ادامه مي‌دهد: «اين قلمروها که تازي به آن «شط» مي‌گويد، حتي در فصل تابستان نيز باتلاقي است و در همه‌جا ديده مي‌شود، به ويژه در کوير مرکزي(سمنان‌ ـ شاهرود) و يزد(عشق‌آبادـ‌‌طبس) و تاکنون، نگاه به آن‌ها نامهربانانه بوده است؛ در حالي که با برپايي مسابقات قدرت اتومبيل‌راني و موتورسيکلت‌راني(بيرون آمدن از باتلاق)، اين منطقه مي‌تواند درآمدزا و از با ارزش‌ترين جاذبه‌هاي گردشگري باشد.»

دكتر پرويز کردواني همچنين مي‌گويد: «ورزش در اين‌گونه کويرها مي‌تواند حس ماجراجوييِ افراد را خشنود سازد و آنان را به سوي اين مناطق بکشاند.

با ايجاد واحدهاي گردشگري، برقراري کمپ، فراهم‌آوريِ امکانات رفاهي، تفريحي و ورزشي و اقامتي، تهيه ابزارهاي لازم و آموزش تيم نجات از ميان بوميان، مي‌توان از مهاجرت و ميزان بي‌کاري و فقر کوير کاست. همان‌گونه که در ديزين، ورزشکاران به ورزش اسکي روي برف مي‌پردازند و هزاران نفر به تماشا مي‌‌ايستند، در کنار ايجاد امکانات ورزشي در کوير، بايد به اقامتگاه‌هاي رفاهي براي آسايش تماشاگران نيز توجه داشت. شايد جالب باشد بدانيد که من خود در طول چندين دهه پژوهش، به ويژه در فصل بارندگي، با اين شرايط برخورد کرده و در باتلاق افتاده‌ام و از آن‌جايي که خودروام مجهز بوده است، خودرو خود و همکاران را از باتلاق بيرون کشيده‌ام.»

حرف پاياني آموزگار کوير را که برآمده از مهرش به کوير است، نيز بشنويد: «خواهش مي‌کنم از دور نايستيد و به کوير، نفرين نفرستيد؛ اگر به آن نزديک شويد، بي‌گمان ستايش‌اش خواهيد » ‏

‏ع ـ درويشي

codex24x

page05

ارسال خبر از طريق ايميل

نسخه مناسب چاپ

PDF صفحات روزنامه